Inspiratieblog: De kracht van herkenning: waarom inclusieve kinderboeken onmisbaar zijn in de klas. Met gratis downloads!

Stel je eens voor: je bent een jongen die gek is op roze, of je bent net aangekomen in een vreemd land. Misschien groei je wel op met twee vaders, zit je in een rolstoel of ben je nog zoekende naar wie je precies bent. En dan lees je voor het eerst een boek waarin een personage écht op je lijkt. Dezelfde thuissituatie, dezelfde achtergrond, dezelfde gevoelens. Kinderboeken spelen een enorme rol in hoe kinderen zichzelf en de wereld om hen heen leren kennen. Juist daarom is inclusiviteit in verhalen zo belangrijk.

Ambassadeur Agnes werkt in Oude Pekela en geeft les aan een groep 2-3. Daarnaast is ze leescoördinator. Ambassadeur Sanne Stam staat in unit 3/4 op de Joannesschool in Naaldwijk. Beiden werken ze op een dorpsschool en merken dat er steeds meer aandacht komt voor inclusiviteit. Maar is hun boekenaanbod toereikend genoeg en wordt er genoeg rekening gehouden met inclusiviteit bij het werken binnen thema’s? Het boekenaanbod is pas echt compleet als ieder kind kan zeggen: ‘Kijk, dat ben ik!’ In deze blog delen Agnes en Sanne hun praktische tips om jouw boekenaanbod inclusiever te maken.

Wat bedoelen we met inclusieve kinderboeken?

Inclusieve kinderboeken zijn boeken waarin alle kinderen zich gezien, erkend en gewaardeerd voelen, ongeacht hun individuele achtergrond, identiteit of mogelijkheden. Ze laten een breed palet zien aan mensen en levensverhalen door een realistische en diverse afspiegeling van onze samenleving te tonen. Dit betekent dat personages voorkomen met uiteenlopende culturele en etnische achtergronden, verschillende gezinsvormen en diverse religies of levensbeschouwingen. Ook is er ruimte voor personages met lichamelijke, verstandelijke of sensorische beperkingen, evenals voor een variëteit aan genderidentiteiten, genderexpressies en sociaaleconomische situaties.

Het essentiële kenmerk van deze boeken is dat deze diversiteit niet stereotyperend of problematiserend wordt neergezet. In plaats van een personage enkel te definiëren als “het kind met een beperking” of “het kind met een andere cultuur”, zijn het in de eerste plaats kinderen met eigen interesses, talenten en emoties. Zo wordt inclusiviteit een natuurlijke en vanzelfsprekende aanwezigheid in de belevingswereld van de leerlingen.

De spiegel en het raam

Inclusieve boeken kunnen kinderen helpen zich te herkennen of juist andere perspectieven te zien. Je kunt boeken bekijken door twee verschillende brillen: die van de spiegel en die van het raam. De spiegel staat voor de herkenning die een kind ervaart wanneer het zichzelf, zijn cultuur of zijn eigen gezinssituatie terugziet in de verhalen en materialen die jij aanbiedt. Deze vorm van representatie is essentieel, omdat het bijdraagt aan een positief zelfbeeld en het gevoel geeft dat je erbij hoort.

Tegelijkertijd kan een goed boek fungeren als raam, dat de blik van het kind verruimt en een waardevol inkijkje biedt in de leefwereld van anderen. Door middel van dit raam maken kinderen kennis met perspectieven en ervaringen die afwijken van hun eigen dagelijkse realiteit, wat de basis legt voor empathie en een breder begrip van de maatschappij.

Waarom inclusieve kinderboeken zo belangrijk zijn in de klas

Door kinderen binnen boeken een spiegel en een raam voor te houden, wordt het begrip en de empathie vergroot. Daarnaast is het ook belangrijk om stereotypering te doorbreken. Denk maar eens aan jongens die stoer moeten zijn en niet van roze mogen houden. Of dat meisjes de verzorgende rol krijgen. Inclusieve kinderboeken laten zien dat rollen en mogelijkheden niet vastliggen en dat jij als kind zelf mag bepalen. Diversiteit moet getoond worden als iets normaals, niet als uitzondering.

Hoe vind je inclusieve kinderboeken?

Voordat je de volledige boekenkast langs gaat om te kijken of je genoeg inclusieve kinderboeken hebt voor je klas of school, is het belangrijk te weten wat een kinderboek nou tot een kwalitatief goed inclusief kinderboek maakt. Het is belangrijk dat je hierbij kritisch kijkt of het boek:

• diversiteit toont zonder belerend te zijn,
• niet overdreven of zielig is. De hoofdpersoon wordt in zijn kracht gezet,
• de personage(s) handelingsvermogen en diepgang geeft,
• respectvolle en rijke taal gebruikt,
• passende illustraties gebruikt,
• diversiteit terug laat komen in alledaagse situaties.

Het kan best overweldigend zijn om in het enorme boekenaanbod het juiste boek te vinden. Gelukkig hoef je het wiel niet zelf uit te vinden. Er zijn verschillende manieren om inclusieve kinderboeken te ontdekken. Boekhandels en bibliotheken doen steeds meer rond dit onderwerp. De leesconsulente vanuit de bibliotheek op school werkt met themalijsten, zo ook rondom diversiteit. Ook openbare bibliotheken kunnen vast goede tips geven. Daarnaast zijn er websites die kinderboeken selecteren op diversiteit en inclusie. Vaak kun je op deze sites filteren op leeftijd en/of onderwerp. Maar ook op sociale media wordt momenteel veel gedeeld door leerkrachten en leesconsulenten. Je kunt boekentips vinden via de hashtags #diversekinderboeken of #inclusieflezen. En wellicht is er binnen je stichting een onderwijsnetwerk waar je andere leerkrachten kan vragen naar hun ervaring.

Bij het vinden van een inclusief boek kun je jezelf de volgende dingen afvragen. Is het een hoofdpersoon of achtergrondfiguur? Inclusiviteit is sterker als het kind met een beperking of andere culturele achtergrond de held van het verhaal is. Ook kun je kijken of de diversiteit toevallig aanwezig is. De beste inclusieve boeken gaan niet over anders zijn, maar is een spannend avontuur waarin de personages toevallig divers zijn. Let er ook op of het boek clichés bevat en dat de personages niet als stereotype worden afgebeeld.

Een aantal suggesties voor inclusieve kinderboeken

Kinderboekenschrijver Iven Cudogham is met zijn serie Anansi natuurlijk een goede suggestie voor inclusieve kinderboeken. Ook schrijfster Janneke Schotveld heeft een aantal mooie boeken geschreven waarbij het draait om jezelf zijn. In haar sprookjesboek De kikkerbilletjes van de koning en andere sprookjes trouwen twee prinsessen en is er een piekermannetjes die piekergedachte vangt.  Haar boek De dappere ridster met een vrouwelijke hoofdrol die onrecht bestrijdt, doorbreekt rolpatronen. Ook het populaire boek Bob Popcorn, waarin Ellis twee vaders heeft, is een goed voorbeeld. Dit wordt gemeld maar speelt verder geen grote rol in het verhaal, net zoals het bij een moeder en vader ook niet het geval zou zijn.

De rol van de leerkracht: meer dan voorlezen

Als leerkracht ben jij een onmisbare schakel, jij maakt bewust keuzes in wat je aanbiedt. Door inclusieve kinderboeken in te zetten, geef je het signaal af dat elk verhaal ertoe doet. Je kunt dit op verschillende manieren doen. Zo kun je inclusieve kinderboeken tijdens voorleesmomenten gebruiken om een gesprek te starten of tijdens je sociaal-emotionele lessen inzetten om thema’s als identiteit, vriendschap, diversiteit of gevoelens bespreekbaar te maken. Of juist om actuele situaties in de klas te bespreken. Daarnaast kunnen inclusieve kinderboeken ook prima ingezet worden in je taalonderwijs.

Een goede voorbereiding is hierin belangrijk. Je kiest bewust en met een duidelijk doel voor ogen voor een bepaald boek. Houd hierbij rekening met alle kinderen. Je bereidt je voor op vragen van kinderen en staat open voor deze vragen en bijbehorende meningen.

Je biedt ruimte voor gesprekken, vragen en verschillende perspectieven. Je fungeert hierbij als voorbeeld, niet als beoordelaar. Je laat zelf een open en nieuwsgierige houding zien. Door het stellen van open vragen, help je de kinderen om dieper na te denken over verschillen en overeenkomsten. Jouw begeleiding helpt kinderen om woorden te geven aan wat ze lezen, denken, horen en voelen. Zo wordt het boek een middel om verbinding te creëren. Om je hierbij op weg te helpen hebben wij een download gemaakt. Hierin vind je krachtige vragen die je kunt stellen tijdens het voorlezen.

Tot slot: een inclusieve boekenplank is nooit ‘af’

Inclusiviteit betekent niet dat elk boek alles moet laten zien, maar wél dat de totale boekenplank een realistische afspiegeling is van onze samenleving. Inclusiviteit is geen checklist die je eenmalig afvinkt. Als leerkracht moet je blijven kijken, reflecteren en aanvullen. Sanne realiseert zich door het schrijven van deze blog dat ze hierin nog een slag kan maken. Bewustwording is hierin de eerste stap. Tijdens een dictee zorgt ze bijvoorbeeld voor meer diversiteit. Dit kan heel simpel door de standaardzinnen te veranderen met andere namen.  Ook maakt ze meer bewuste keuzes bij haar beeldmateriaal op het digibord.

Ook Agnes heeft gemerkt dat er nog de nodige aanpassingen moeten worden gedaan om het boekenaanbod toereikend genoeg te maken. Als leescoördinator draagt ze mede zorg voor het boekenaanbod in de school. Samen met een collega heeft ze een lijst opgesteld met boeken vol diversiteit.  Benieuwd naar deze boeken? Download dan de tiplijst: een lijst vol boeken voor de onder-, midden- en bovenbouw.Daarnaast heeft ze in haar eigen klas al wel een verandering opgemerkt. Na het voorlezen van het boek Een zee van liefde van Pieter Gaudesaboos, kwam een mooi gesprek op gang. In het verhaal maak je kennis met Pinguïn en Beer. Pinguïn is verliefd op Beer, maar dat kan toch helemaal niet? We bespraken samen de mogelijkheden; waarom kan dit niet en waarom zou dit prima wél kunnen? Door dit soort gesprekken word je als leerkracht duidelijk dat inclusieve prentenboeken onmisbaar zijn in het onderwijs.

Door hier bewust mee bezig te zijn, geef je elk kind de boodschap: jouw verhaal mag er zijn.

Voorleesvragen download

Download boekenlijst diversiteit en inclusiviteit